Fortsätt till huvudinnehåll

Kona sem dó af völdum kakkalakkapúlvers

Undanfarnar vikur hafa Halldór Guðmundsson og Þorgerður E Sigurðardóttir verið með mjög áhugaverða útvarpsþætti á RÚV um Íslendinga í Kaupmannahöfn. Síðasti þátturinn verður á dagskrá næsta laugardag og ég hlakka til að hlusta á hann. Í þáttunum, sem heita Skáld og skrælingjar, hefur Halldór meðal annars minnst á íslenska karla sem sátu hver yfir öðrum á knæpum í grennd við Kóngsins nýjatorg og uppnefndu Dani, en líka hefur verið minnst á nokkrar konur.

Ég hef sjálf óseðjandi áhuga á íslenskum konum sem voru í Kaupmannahöfn á síðustu öld og er einmitt núna stödd í borginni og búin að lesa ýmis skjöl á Ríkisskjalasafni Dana og fletta upp í Borgarskjalasafninu. Ég hef ekki fundið nákvæmlega það sem ég er beinlínis að leita að og sem tengist íslenskri konu sem bjó í Kaupmannahöfn mikinn meirihluta ævinnar (hér eru útvarpsþættirnir um hana), en ég hlýt samt að finna þetta á endanum, nú bíða mín tvær útkrotaðar bækur í Svarta demantinum.

Ekki er ég sagnfræðingur og ekki geng ég mjög skipulega til verka, en ég yrði kannski ágætur einkaspæjari því ég er forvitin og þolinmóð þegar ég hef áhuga á einhverju og svo er ég mjög góð í að lesa hrafnaspark á gömlum dánarvottorðum og í lögregluskýrslum og dómabókum. Á fyrri hluta 20. aldar voru fleiri íslenskar konur í Kaupmannahöfn en karlar. Þessar konur hafa fæstar farið á bari, margir barir voru líka bannaðir konum. Þær unnu fyrir sér sem kaffijómfrúr, saumakonur, vændiskonur, vinnukonur, skúringakonur, húsmæður, bústýrur, straukonur, ljósmæður, hjúkrunararkonur, búðarkonur og þær ráku gistihús og voru listakonur og alla vega ein var bókmenntaþýðandi. Nafn einnar íslenskrar konu í Kaupmannahöfn rakst ég á þegar ég var að rekja ferðir Guðnýjar Eyjólfsdóttur þegar ég vann að útvarpsþáttunum um hana. Það sem vakti athygli mína varðandi þá konu var að í skjalasafni Kaupmannahafnarborgar er nóta þar sem segir að hún hafi látist árið 1939 vegna eitrunar af völdum kakerlakpulver. Konan hét Laufey Árný Ólafsdóttir og var fædd í janúar 1905. Í gær rakst ég aftur á nafn þessarar konu og ákvað að reyna að finna út hvað hún hefði verið að gera í Kaupmannahöfn. Mér tókst að rekja ferðir hennar um borgina frá árinu 1920, þegar hún var 15 ára. Hún starfaði á gistihúsum og veitingastöðum og bjó víða um borgina og í Humlebæk á árunum 1920-1923. Árið 1922 var hún buffetnemi og bjó í Købmagergade og hafði þá logið sig tveimur árum eldri en hún var, væntanlega til að komast í námið (upploginn aldur íslenskra kvenna í Kaupmannahöfn er sérstakt efni, ég veit um eina sem laug sig áratug yngri en hún var því hún átti mun yngri mann, og svo laug hún líka upp á sig fínum starfstitli, en það er annað söguskott). Laufey Árný átti áreiðanlega áhugaverða ævi, sú saga er sennilega öllum hulin og verður tæpast sögð, en þegar hún dó á Bispebjerg Hospital, 4. maí árið 1939, er hún titluð garderobedame og hún deyr, sem fyrr segir, af völdum kakkalakkaeiturs, sem ég held að sé bórsýra. Læknir skrifar í dánarvottorðið að um sjálfsvíg sé að ræða, konan hafi fundist rænulaus og köld og dáið klukkustund eftir að hún var flutt á spítala. Á dánarvottorðinu stendur líka að lögreglan sjái enga þörf á rannsókn og að óhætt sé að jarða líkið. Á dánarstundu bjó Laufey Árný í nýlegri blokk í Valby og var jarðsett frá Jesúskirkjunni. Dánartilkynning birtist í íslenskum blöðum nokkrum dögum eftir andlátið.

Eftir að hafa flett upp í kirkjubók og skoðað dánarvottorð Laufeyjar Árnýjar, sem stakk af til Kaupmannahafnar fimmtán ára gömul, fór ég auðvitað í Íslendingabók. Þar er dánardagur hennar ekki skráður en það kemur fram að hún hafi búið í Reykjavík 1910. Foreldrar hennar, Sæmundur Ólafur Guðmundsson (1871-1961) og Guðríður Árnadóttir (1881-1940), hafa líklega aldrei búið saman, Guðríður er skráð vinnukona í Kaldaðarnessókn 1901 og lausakona á Skólavörðustíg 1920 og á Bergþórugötu 1930. Sæmundur Ólafur er einhvers staðar annars staðar.

Amma Laufeyjar Árnýjar hét Rannveig Jóelsdóttir. Það þarf ekki annað en að slá nafnið hennar inn á timarit.is eða einhverja leitarvél til að finna út að hún var dæmd fyrir dulsmál á sama tíma og Skúli Thoroddsen stóð í frægum málaferlum, það var árið 1893. Í dómnum yfir Rannveigu kemur fram að hún hafi fyrirfarið nýfæddu barni vegna hræðslu við mann sem hún átti tvö börn með fyrir, nú var hún ólétt eftir annan (sennilega húsbóndann þar sem hún var vinnukona) og óttaðist hinn barnsföðurinn. Hún henti barnslíkinu í Ölfusá en það rak á land og hún var dæmd til sex ára betrunarhúsvistar.  Þetta stendur um hana í Íslendingabók.




Ekki hef ég kynnt mér hvort og þá hvar Rannveig  sat inni en manntölin og Íslendingabók gerðu mér fært að rekja ferðir hennar norður í land og Rannveig bjó síðast á Raufarhöfn með manni sem hún hefur hugsanlega kynnst í fangelsi. Sá maður hét Sigurjón Einarsson (1868-1938) og hann hafði fengið tíu ára dóm fyrir að eignast barn með systur sinni, Sólborgu, og nú kviknar væntanlega á perunni hjá einhverjum því margt hefur verið rætt og ritað um það draugalega mál þar sem Einar Benediktsson kom mjög við sögu og sem Matthías Johannessen, Thor Vilhjálmsson, Guðjón Friðriksson og margir blaðamenn hafa fjallað um, málið dúkkar reglulega upp og um það eru margar kenningar. Hér eru nokkrar krækjur um Sólborgarmálið:

https://timarit.is/page/1924555#page/n23/mode/2up

https://www.visir.is/g/20151786496d/jon-ottar-raedur-gatuna-um-solborgarmalid

https://www.dv.is/fokus/2022/11/26/sagan-af-solborgu-og-sigurjoni-sifjaspellsmalid-sem-markadi-skaldid-til-lifstidar/

Ekki hef ég fundið neina mynd af Laufeyju Árnýju Ólafsdóttur, því miður. Ég held nú áfram að reyna að finna það sem ég leita að, en takist það ekki þá finn ég alla vega alltaf einhverjar áhugaverðar sögur um íslenskar konur, ég gæti sagt ykkur nokkrar verulega magnaðar og geri það kannski síðar.

Kommentarer

Skicka en kommentar

Populära inlägg i den här bloggen

Dylanmennirnir

Bob Dylan er nýorðinn áttræður. Eins og var fyrirsjáanlegt spruttu Dylanmennirnir fram eins og grápöddur undan steinum og fögnuðu í einkamiðlum og á opinberum vettvangi. Fréttatími RÚV í gær fagnaði líka afmælinu með veglegri umfjöllun og einn menningarblaðamaður sagði í yfirskrift blaðagreinar að afmælinu fögnuðu allir góðir menn. Í morgun minntist vinkona mín á tíu ára gamla sænska grein, sem birtist í tilefni sjötugsafmælis nóbelsverðlaunahafans í nöldurkenndu rími (textinn við Positively 4th street hlýtur að vera eitt magnaðasta nöldur bókmenntasögunnar). Greinin  Män som missbrukar Dylan , er eftir Hönnu Fahl og þar fjallar hún um Dylanmennina, en Hanna kveðst hafa hitt margan Dylanmanninn í lífi sínu. Nánasti vinur Hönnu, sagnfræðingurinn og skjalavörðurinn Fredrik Egefur, er Dylanmaður (hann er samt kannski fyrrverandi Dylanmaður núna), en Dylanmenn eru þeir sem vímast gjarna allir upp þegar Dylan berst í tal, þeir geta verið á öllum aldri og með ólíkar pólitískar skoðanir ...
Skicka en kommentar
Läs mer

Launbarnið - framhald

Í gær skrifaði ég að ég hefði fundið sönnun þess í skrá Mæðrahjálpar Kaupmannahafnar að Elín Elísabet Jónsdóttir hefði eignast son með Jóhanni Jónssyni. Guðmundur Magnússon, sagnfræðingur, sem er að safna efni í bók um Jóhann, er sá sem hafði samband við mig um hvort ég hefði rekist á nafn Elínar og það var svo skemmtileg tilviljun að það hafði ég gert alveg óvænt. Eftir að hafa verið í sambandi við Guðmund og hann sent mér eitt heimilisfang og ég síðan fundið eitthvað um ferðir Elínar í Kaupmannahöfn sagði ég honum að skrár yfir fæðingar á Ríkisspítalanum í Kaupmannahöfn væru á vef danska Ríkisskjalasafnsins en að það væri þolinmæðisverk að stauta sig í gegnum þær. Eftir að ég sendi honum póstinn datt mér samt í hug að taka smástund í að lesa nöfn fæðandi kvenna í Protokol over ugifte fødende (hemmeligfødende) á Ríkisspítalanum. Árið sem nafn Elínar er í bók Mæðrahjálparinn er 1917 svo ég gerði ráð fyrir að barnið hefði fæðst snemma það ár, hún mun hafa komið til Danmerkur 1916. Ég ...
3 kommentarer
Läs mer

Aðlögun og ættfræði og fólkið sem vill kannski skrifa bækur fremur en lesa þær

Það er mánudagur og rétt komið hádegi. Efsta atriðinu á listanum yfir það sem ég ætlaði að gera í dag er samt þegar lokið. Ég er búin að senda inn umsókn um listamannalaun fyrir árið 2025. Eiríkur Örn Norðdahl gerði listamannalaunaumsóknarskrifum skil um daginn og talar (í léttum tóni samt) um þessa h*$#*s ritlaunaumsókn . Hann vill fá fastráðningu og ég lái honum það svo sem ekki, það er ákveðin áskorun að sækja árlega um laun fyrir vinnu næsta árs og lifa síðan í nokkurra mánaða óvissu um hvort þau fáist. Það er hins vegar fjarri mér að kvarta, í fyrsta lagi er ég mjög þakklát fyrir hvern einasta mánuð sem ég hef fengið listamannalaun fyrir að sinna skrifum (ég fékk jákvætt svar við launaumsókn í fyrsta skipti þegar ég var að nálgast fimmtugt og var búin að gefa út þó nokkrar frumsamdar bækur og þýðingar) og svo finnst mér ekkert leiðinlegt að skrifa umsóknina. Þá gefst færi á að rifja upp verkefni ársins sem er að líða (það þarf auðvitað að uppfæra ferilsskrána) og setja saman text...
Skicka en kommentar
Läs mer

Reynsluheimar lesenda

  Í gær hélt ég útgáfuboð í lokaðri bókabúð sem hafði orðið fyrir tölvuárás og verið skellt í lás. Það mættu samt margir og ég gat farið glöð að sofa í gærkvöldi. Í boðinu var ég spurð hvort ég væri ekki komin í frí. Það fannst mér skemmtilegt því að þó að mér finnist ég eiginlega ekki beinlínis vera í vinnu þá finnst mér ég aldrei eiga frí. Vegna þessarar spurningar ákvað ég samt að taka mér frí í dag frá því að skrifa útvarpsþátta- og sjónvarpsþáttahandrit, sem eru helstu verkefni mín þessa dagana. Ég get ekki afsakað mig með því að þykjast vera upptekin við kynningar á nýjum bókum mínum, þýðingu og smásagnasafni, ég er bókuð á tvo upplestra og alls ekki neitt annað. Þetta er aldeilis eitthvað annað en Eiríkur Örn Norðdahl sem þýtur umhverfis landið með posa og bókakassa og kynnir og selur nýju bókina sína og segist vera til í að mæta í viðtöl í næstu viku. Ég er auðvitað bara miklu latari en Eiríkur og svo er mér svakalega illa við að aka eftir þjóðvegum Íslands að vetrarlagi....
En kommentar
Läs mer

Stuttar bækur og langar

Um helgina var ég ein heima. Ég hitti skemmtilegt fólk í nokkra klukkutíma á föstudag og laugardag en að öðru leyti var ég ein. Það er svo sem ekkert til að ræða svona þannig séð, ég er alltaf mjög mikið ein og finnst það frekar þægilegt. Marga daga fæ ég líka fáa tölvupósta og hef aðallega samskipti við fólk á Twitter, en þau samskipti flokkast nánast ekki sem samskipti. En já, ég var ein um helgina og las auðvitað bók. Mjög undarlega bók, eina þá furðulegustu sem ég hef lesið. Ég er reyndar bara hálfnuð með bókina sem heitir 271 dagur eða 251 dagur eða eitthvað þannig. Ég man ekki hvað dagarnir eru margir nákvæmlega en það er alla vega eitthvað þarna með marga daga. Bókin er eins konar dagbók margra barna móður sem er að skilja við manninn sinn sem hún kynntist eftir að hann pókaði hana á facebook. Ég og þessi kona eigum ekki margt sameiginlegt en ég held samt áfram að lesa. Konan býr á Reyðarfirði. Það stendur ekki í bókinni að hún búi nákvæmlega þar, heldur bara að hún búi í litlum...
Skicka en kommentar
Läs mer

Félagsbústaðir og vélanám

Það eru nokkrar rásir sem spilast í höfðinu á mér á hverjum tíma. Það er svo sem ekkert beinlínis að því (ég hélt einu sinni að allt fólk væri svona en nú skilst mér að það séu tekin lyf við þessu) en alla vega ákvað ég að skrifa niður eitthvað af því sem hefur bergmálað innra með mér í morgun. Byrjum á einni spurningu: Hvenær tók Vanilla Black, sem er útum allt í flösku sem pinnar standa uppúr, við af Ariel Ultra sem íslenska ríkislyktin? Ég hef oft rætt um Norðmanninn sem sagði mér að hann þekkti Íslendinga í strætó í Osló á þvottaefnislyktinni, en núna er það þessi Vanilla Black-lykt sem hefur yfirtekið þjóðfélagið. Mér persónulega finnst hún betri en þvottaefnislykt (ég nota bara svansmerkt og lyktarlaust þvottaefni) og er alveg í vanillu-teyminu, en þetta er samt kannski að verða gott með þessa lykt? Á meðan lesendur velta þessu fyrir sér ætla ég að snúa mér að næsta máli: Það bjó svokallaður svikahrappur í íbúð Félagsbústaða í um það bil áratug og át þar lyf út á resept látinnar ...
En kommentar
Läs mer

Áfram gakk

Eldsnemma í morgun las ég þráð á samskiptamiðlinum Threads, sem var spjall um hvernig fólk komst að því að nánir aðstandendur voru CIA-njósnarar, einhverjir þeirra höfðu meira að segja verið gagnnjósnarar. Þegar afi eins á spjallinu dó fundust fimm ólík vegabréf sem hann átti, með mismunandi nöfnum, ein hafði búið með fjölskyldunni í Líberíu, Guatemala og einhverjum fleiri löndum og pabbi hennar vann hjá hernum og nú var að renna upp fyrir henni að hann var starfsmaður CIA og ein á spjallinu sagði pabba sinn alltaf hafa verið með tölvuherbergi með fimm mismunandi tölvum og allskonar græjum, áður en almenningur var með tölvur heima hjá sér, og nú var hún að komast að því að hann var njósnari. Þetta fannst mér skemmtilegt í ljósi þess að ég gerði fjóra útvarpsþætti s em finna má á í sarpinum á RÚV og þar er einmitt minnst á CIA í síðasta þættinum . Þættirnir fjalla um blaðbera sem hvarf árið 1976. Í þáttunum er líka minnst á sænskan spjallþráð þar sem rætt er um hvarf bréfberans, sem hét...
Skicka en kommentar
Läs mer

Kveðjubréf látinnar móður (eða sjálfsvíg í gulli slegnu baðherbergi)

Ég hef mjög gaman af sögum um fjölskylduleyndarmál. Allskonar safaríkum og leyndardómsfullum sögum sem Íslendingabók og minningargreinar afhjúpa ekki, því fólki er svo umhugað að leyndarmálin komi ekki upp á yfirborðið. Það er oft ekki fyrr en í þriðju kynslóð, þegar þeir sem málið varðar eru komnir í gröfina, að afkomendur fara að leita sér upplýsinga eða kveikja á perunni, að flettist ofan af sögunum. Svona leyndarmál eru mun algengari en margt fólk heldur, það eru mjög margar manneskjur sem eiga sér dulafulla fortíð, eru narsissísk flögð undir fögru skinni eða hafa eitthvað magnað að dylja. Um síðustu helgi skemmti ég mér yfir svakalegri fjölskyldusögu í sex þáttum sem er á vef Danmarks radio og er vinsælasta hlaðvarpssería Dana um þessar mundir. Þættirnir heita Mors afskedsbrev . Adrian Lloyd Hughes er tæplega sextugur, vel þekktur og snobbaður, danskur fjölmiðlamaður sem gerði þetta vinsæla hlaðvarp. Þar fjallar hann um mömmu sína, Jette Dreyer Hughes, og hennar fjölskyldu og það...
Skicka en kommentar
Läs mer

Óþolandi karlmaður

Um daginn skrifaði sænskur blaðamaður og rithöfundur tvær greinar í dagblaðið Expressen um hvað það hefur reynst honum erfitt í lífinu að fólki líkar ekki við hann. Maðurinn heitir Jens Liljestrand og hafi hann þótt ósympatískur allt sitt líf þá er því að minnsta kosti lokið núna því tvær greinar um eigin vanlíðan vegna þess hvað maður er óvinsæll hafa pottþétt breytt þessu. Það er löngu búið að rannsaka það að opinská viðtöl og játningar gera fólk vinsælt, sérstaklega ef fólkið er karlmenn. Þá eru þeir búnir að opna sig og sýna einlægni og eru þar með skilgreindir sem krútt. En sem sagt, Jens Liljestrand áttaði sig snemma á því að hann væri óvinsæll. Fólki fannst hann með óþægilega nærveru, montinn og ókurteis. Hann hélt að þetta væri eitthvað spes og sérstakt í eigin fari, en eftir að hann skrifaði greinarnar tvær þá lét fullt af fólki í sér heyra og lýsti samskonar upplifunum. Svo hafði blaðakona DN líka samband við Jens, hún las greinarnar hans og tók við hann viðtal. Talandi um ke...
Skicka en kommentar
Läs mer